ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ (384-322 π.Χ.)

Ο Μάρτιν Χάιντεγκερ έγραφε για τον Αριστοτέλη:

"Δεν είναι σφάλμα που η αρχαία σχολαστική φιλο­σοφία συγκέν­τρωσε τις πραγματείες του Αριστοτέλη, τις σχετιζόμενες με τον λόγο, κάτω από τον τίτλο "Όργανον". Με αυτές ολο­κληρώθηκε ήδη η Λογική, στα βασικά της χαρα­κτηριστικά... Παρά την παρουσία του Καντ και του Έγελου, η Λογική δεν έκαμε ούτε ένα βήμα πέρα από τα ουσιώδη και αρχικά θέματά της"

του Κ. Γ. Νικολουδάκη

Ο Αριστοτέλης ο Σταγειρίτης (384 - 322 π.Χ.) προσέγγισε στη λύση του προβλήματος για τη σχέση της διάνοιας-­ζωής με την ύλη και για την προτεραιότητά τους, ανα­καλύπτοντας τις πρώτες γενικότερες έννοιες και στοχαζόμενος πολύ απλά πάνω στην εμπειρία,  αξιο­ποιώντας την ανακάλυψή του. Ο Αριστοτέλης, ήδη από την εποχή που οι επιστήμες μόλις είχαν αρχίσει να σχηματίζονται, κατάφερε να ξεχωρίσει ένα μικρό αριθμό λέξεων από το πλήθος του καθημερινού λεξιλογίου. Ξεχώρισε δέκα θεμελιώδεις έννοιες τις οποίες αποκαλεί ΚΑΤΗΓΟΡΙΕΣ, οι οποίες περιλαμβάνουν τα πρώτα και τα πιο απαραίτητα γνωρίσματα που βρίσκουμε στα πράγματα της καθημερινής εμπειρίας μας. Στο ξεκίνημα της ιστορίας της Φιλοσοφίας, ο Αριστοτέλης κατάφερε να παρα­τηρήσει και να απαντήσει προκαταβολικά και καθαρά, σε όλους τους Φιλόσοφους και στους ερευνητές επι­στήμονες για όλους τους μελλοντικούς αιώνες, που οφείλεται η ικανότητα της ανθρώπινης σκέψης να γνωρίζει περισσότερα από όσα έχει παρατηρήσει στα αισθητά πράγματα. Έδειξε ποιος είναι ο λόγος που οι άνθρωποι μπορούσαν να φιλοσοφούν και να σχηματίσουν άποψη για τη φύση, για τον άνθρωπο και την κοινωνία, βρίσκοντας τα κοινά χαρακτηριστικά που τα συνοδεύουν ή τα συνδέουν πάντοτε μεταξύ τους, και τις σταθερές σχέσεις τους τις οποίες αποκαλούμε "νόμους". Έκανε μία λεπτή θεωρητική παρατήρηση στα κοινά χαρακτηριστικά κάθε εμπειρίας και της απέδωσε τη σημασία που έπρεπε. Με τέτοια καθοδηγητική αρχή, κανένας δεν θα μπορούσε να αντισταθεί και να μην αναπτύξει μια θεωρία για όλο τον κόσμο, δια­κινδυνεύοντας να πέσει σε παγίδες και να κάνει ιστορικά λάθη, τέτοια όπως ήταν η άποψη του Αριστοτέλη για τη κεντρική θέση του ανθρώπου και της γης μέσα στο σύμπαν. Τα λάθη του Αριστοτέλη μπροστά στις παρατηρήσεις και στις φιλο­σοφικές εργασίες και στην προσφορά του στην ανθρώπινη σκέψη ήταν ένα τεστ βλακείας για τους χριστιανικούς αιώνες που σύντομα ακολούθησαν, χωρίς να αξιοποιηθεί η προσφορά του, παρά μόνο από ελάχιστους σκεπτόμενους και μορφωμένους ανθρώ­πους.

Ο Αριστοτέλης, μεταξύ των άλλων κοινών και σταθερών γνωρισμάτων της εμπειρίας που τα ονόμασε "κατηγορίες", είχε διαπιστώσει σαν βασικά κοινά στοιχεία των πραγμάτων την ύλη και τη μορφή. Ο Αριστοτέλης νοούσε την ύλη αφηρημένα, χωρίς να επικεντρώνεται στην έννοια της ύλης για να της αποδώσει ιδιότητες και συμπεριφορά, και χωρίς να θέτει το ζήτημα της δομής της ύλης. Η ύλη ήταν η αρχή κάθε δομής, μάλλον θα μας απαντούσε. Αυτό είχε σαν συνέπεια να μην εξηγήσει την άμεση σύνδεση της ύλης με τη μορφή, και το δυναμικό ρόλο της ύλης στο σχηματισμό των πραγμάτων. Η ύλη και η μορφή θεωρήθηκαν αυτά καθαυτά σαν τελείως διαφορετικά και αντίθετα μεταξύ τους. Ο Αριστοτέλης για να μην αφήσει χωρίς απάντηση το ερώτημα πώς τα πράγματα αποκτούν το πλήθος των ιδιοτήτων που παρατηρούμε, δέχτηκε σαν ουσίες τα πιο διαδεδομένα υλικά, τα οποία είχαν παρατηρήσει οι προηγούμενοι Έλληνες φιλόσοφοι: "γη",  "ύδωρ", "αήρ" και "πυρ". Στην αρχαιότητα, η ανάμειξη αυτών των ουσιών με τις πιο φανερές ιδιότητες και αντιθέσεις τους μπορούσε να δώσει την καλύτερη εξήγηση για την ποικιλία των μορφών και για την ανο­μοιομορφία των αναρίθμητων πραγ­μάτων της εμπειρίας μας.

Όταν ένα πράγμα αρχίζει να υπάρχει, πρέπει να αρχίσει με κάτι και όχι από το μηδέν. Έτσι, ο Αριστο­τέλης εξηγούσε ότι η ύλη είναι αυτό το κοινό μέσο έναρξης, και συνεπώς η ύλη είναι η δυνατότητα του πράγματος, όχι το ίδιο το πράγμα, γιατί λείπει η μορφή. Λείπει αυτό που στη φιλοσοφία του Πλάτωνα ήταν έξω από τον αισθητό κόσμο, δηλαδή οι ιδέες, τα αιώνια αρχέτυπα των αισθητών. Δεν μπορούσε ούτε εκείνος ο τόσο προσεκτικός και εμπειρικός φιλόσοφος να διανοηθεί ότι η ύλη από μόνη της, αυτό το μέσο-αρχή της φύσης, δηλαδή αυτή η έλλειψη πραγ­ματικότητας μπορεί να γίνει από το μηδέν κάτι που δεν ήταν ποτέ προηγουμένως. Ένα τέτοιο μέσο έναρξης κοινό για όλα τα πράγματα χωρίς δομή και δικά του χαρακτηριστικά δεν μπορούσε να σχηματίσει κάποια μορφή, να οργανωθεί, και να αποκτήσει ποιότητα χωρίς τη μεσο­λάβηση μίας κοινής ή ρυθμιστικής αρχής. Η ύλη έπρεπε να είναι μία πρώτη  πραγματικότητα από ένα πλήθος ξεχωριστών ποσοτήτων (και έπρεπε σχετικά να «μην είναι», σύμφωνα με τη γλώσσα του Χέγκελ). Γι' αυτό η ύλη (τέτοια ως παθητική και χωρίς δική της δομή ή άλλα εσωτερικά στοιχεία) χρειαζόταν τη συντονιστική δύναμη μιας άλλης ύπαρξης (αν όχι τη "μορφή" της τελειωμένης πραγ­ματικότητας, με την οποία η ύλη αναγκαστικά συνυπάρχει σύμφωνα με την άποψη ενός ολοκληρωμένου Σύμπαντος).

Η μορφή (ή η ποιότητα) σύμφωνα με τον Αριστο­τέλη είναι η πραγματο­ποίηση της δυνατότητας ύπαρξης των πραγμάτων, η οποία επιτυγχάνεται από μία διαρκώς ενεργή αρχή «το πρώτο κινούν». Η πρώτη αιτία πραγματοποιεί διαρκώς και ταυτόχρονα όλες τις δυνατότητες, ενώ η ίδια δεν είναι μία δυνατότητα και δεν συνδέεται με την ύλη. Η τοποθέτηση της πρώτης αιτίας έξω από κάθε υλικότητα είναι η συνέπεια της άγνοιας για την άμεση σχέση ανάμεσα στην ύλη και στη μορφή. Δηλαδή, όταν η ύλη θεωρηθεί σαν στοιχειώδης ποσότητα και χωρίς δική της κίνηση ή ενέργεια, τότε πρέπει να εξηγηθεί πώς σχηματίζονται και μεταβάλ­λονται οι διάφορες μορφές της. Αναγκαστικά τότε θα ανατρέξουμε σε κάτι εξωτερικό και διαφορετικό της ύλης.  Εάν, αντιθέτως, η ύλη θεωρηθεί σαν στοιχειώδης ποσότητα που μόνη της, αποκλειστικά με δική της κίνηση και ενέργεια σχηματίζονται όλες οι μορφές και οι ποιότητες (όπως πολλοί στοχαστές και ερευνητές υπο­στηρίζουν μέχρι τις μέρες μας και επικαλούνται την επι­στημονική εμπειρία), τότε πρέπει να εξηγηθεί πώς οι στοιχειώδεις ποσότητες διατηρούν τη δομή τους στο χρόνο και στο χώρο και πώς συγχρονίζονται μεταξύ τους, έτσι ώστε να προκύπτουν πράγματα υποταγμένα σε νόμους και με σταθερές σχέσεις μεταξύ τους. Σε κάθε περίπτωση, ο Αριστοτέλης αλλά και όλοι οι φιλόσοφοι, έθεταν ένα εξαιρετικά δύσκολο πρόβλημα, που η αποδεδειγμένη λύση του χρειάζεται τη φυσική του 20ου αιώνα. Ωστόσο, όπως διαπίστωσε ο Αριστοτέλης, η ύλη και η μορφή βρίσκονται πάντοτε μαζί στην πραγματικότητα. Κάθε πράγμα είναι ένας συν­δυασμός αυτών των δύο βασικών στοιχείων και όταν το πράγμα δεν υπάρχει, τότε παύει αυτός ο συνδυασμός να υπάρχει, όχι η ύλη και η μορφή, που αποτελούν αιτίες ή στοιχεία της ουσίας.

Όπως είπαμε, ο Αριστοτέλης δέχτηκε σαν ουσίες τα πιο διαδεδομένα υλικά, τα οποία είχαν παρατηρήσει οι προηγούμενοι Έλληνες φιλόσοφοι, τη "γη",  το "ύδωρ", τον "αήρ" και το "πυρ" με τις πιο φανερές ιδιότητες και αντιθέσεις τους για να εξηγήσει την ποικιλία των μορφών και τις αναρίθμητες διαφορές των υλικών πραγμάτων. Αφού, όμως, είχε χωρίσει τον κόσμο σε σφαίρες με κέντρο τον επίγειο κόσμο, γύρω από τον οποίο κινούνται ασταμάτητα οι ουράνιες σφαίρες, έτσι θεώρησε ότι πρέπει να υπάρχει μία πέμπτη ουσία, αυτή που κάνει διαφορετικό τον ουράνιο κόσμο, και αυτή η πιο ευκίνητη (σε σύγκριση με τα επίγεια υλικά) ουσία ήταν ο "αιθέρας". Πρέπει να παρατηρήσουμε, ότι ο Αριστο­τέλης, έχοντας αντιληφθεί την ανεξάντλητη ποικιλία των πραγμάτων σε αντίθεση με τα πιο γενικά χαρακτηριστικά που εκείνος ξεχώρισε σε κατηγορίες, ήταν διστακτικός να  ξεχωρίσει μία μόνο ουσία ή μία μόνο κατηγορία σαν πιο απαραίτητη για τις υπόλοιπες. Προσπάθησε να δώσει σε κάθε κατηγορία του ένα επιβεβλημένο ρόλο για την ύπαρξη του κόσμου και να δείξει, ότι οι βασικές ουσίες και αιτίες συνυπάρχουν μαζί, χωρίς το ένα να προηγείται από το άλλο, αφού ορισμένα χαρακτηριστικά τα βρίσκουμε πάντοτε μαζί στην εμπειρία.